ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
503
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
رييس مؤذنان بر بالاى آن اذان مىگويد . در زاويه شمال شرقى مسجد ، منارهء ديگرى قرار دارد كه به آن « منارهء سليمانيه » گفته مىشود و منارهاى كه در شمال غربى مسجد قرار گرفته به « مناره مجيديه » معروف است . در رواق سوم از سمت قبله ، منبر قرار دارد كه سمت چپ آن محراب پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و در سمت راست آن محراب سليمانى است ( عكسهاى صفحات : 532 و 533 را ببينيد . ) اما محراب عثمانى كه از آن خليفهء سوم است ، در ديوار جنوبى و در انتهاى توسعهاى است كه به وسيلهء عثمان در مسجد داده شد . عكس 185 در شمال مسجد دو تالار است كه در هر تالار چهار اتاق وجود دارد ؛ دو اتاق در طرف راست و دو اتاق ديگر سمت چپ كه ميان اين دو ساختمان را ، جايگاه وضوخانه و آبريزگاه ، فاصله افكنده است . آبريزگاه در طبقهء دوم قرار گرفته و به وسيلهء پلهاى كه در درب آن از درون مسجد قرار گرفته بالا مىروند . در زير اين مكان نيز آبريزگاه ديگرى است كه درب آن از بيرون مىباشد و در برابر اين دروازه ، درب ديگرى در سمت ديگر خيابان قرار دارد كه از آن به وضوخانه سوّمى وارد مىشوند . قسمت اول ياد شده ، ويژهء خواجههاى مسجد و خدمتگزاران آن و نيز بزرگان و اعيان مىباشد . تالار غربى بدون سقف است و اتاقهاى آن اختصاص دارد به انبار روغن و قنديلها و حصيرهاى مسجد كه داراى دو درب است ؛ يكى درون مسجد و ديگرى بيرون از آن . ميان منارهء مجيدى و اين انبارها ، انبار ديگرى است كه داراى درب جداگانه از درون مسجد مىباشد كه از اين مكان پيشتر به عنوان وضوخانه براى خواجهها و خدمتگزاران استفاده مىشده است . اما تالار دوم و اتاقهاى آن كه در سمت شرق قرار گرفته ، مدرسه و يا مكتبخانهاى است كه در آن نوجوانان به تعليم قرآن و علوم دينى مىپردازند . اين تالار در راهروى باب المجيدى قرار گرفته است . مكتبخانه دو طبقه است . در قسمت شرق صحن ، باغچهء كوچكى وجود دارد كه به وسيلهء نردهاى آهنين اطراف آن محصور است . در باغچه مزبور درخت خرماى بزرگى وجود دارد كه اطراف آن درخت سدر و نخلهاى ديگرى كاشته شده است . گفته مىشود كه اين باغچه از آن حضرت فاطمه زهرا عليها السّلام دخت گرامى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله بوده و درخت خرما در جاى نخل